بقیه فصل سوم :رده بندی راسته ها

ب_ زیر راسته جوربالان:

 

کلید شناسایی خانواده های زیر راسته جوربالان

HOMOPTERA

(شته . شپشکها . زنجره ها )

 

۱- شاخک خیلی کوتاه با موی انتهایی .پنجه سه بندی .خرطوم در دنباله سر (حشرات Auchenorrhincha) کیل پشتی به صورت صفجه ای عمود بر بدن  قرار میگیرد 

۲- شاخک طویل .خرطوم بین پاهای جلوئی .پنجه یک تا دو بندی

حشرات( Sternorrhyncha ) پنجه دو بند تقریبا مساوی دارد همیشه بال دارند و پاها رشد زیادی کرده . شاخک هفت تا  ده بندی . بالهای جلوئی غشایی و سخت بارگبالهای مشخص .

 - بالهای جلویی  غالبا نرم یا با گرد سفیدی پوشیده شده و رگبالها نامشخص است .

۳– کیل پشتی معمولی است .تهیگاه پای وسطی کوتاه و چسبیده به هم . طول بدن حدود ۲۰ میلی متر با سه چشم ساده (Cicadidae  )

- طول بدن کمتر . بادو چشم ساده و یا بدون چشم ساده . ساق پای عقبی فقط تعداد کمی خار دارد (Cercopidae )

 - ساق پای عقبی ۱ تا چند ردیف خارچه دارد (Cicadellidae )

 

۴ – تهیگاه پای وسطی  بزرگتر و به هم متصل میشود ساق پا در پشت و نزدیک پنجه مه میز متحرکی دارد (Delphacidae )

- ساق پا بدون مه میز ولی غالبا خارچه های ثابت کوچکتری به جای مه میز دارندبالهای جلویی غشایی با رگبا لهای کاملا مشخص است (Cixiidae )

- بالهای جاویی شاخی و رگبالهی نا مشخص تر دارد . در سطح بالهای جلویی حفره های کوچکی دیده میشود

- در سطح بال جلویی حفره های کوچک نیست لبه خارجی بالهای جلو در قاعده پهن تر و رگبالها شبکه های زیادی داند (Issidae )

 

۵ – پنجه دوبند تقریبا مساوی دارد همیشه بال دارند و پاها رشد زیادی کرده شاخک ۷ تا ۱۰ بندی بالهای جلوییی غشایی و سخت بارگبالهی مشخص (Psyllidae )

- بالهای جلویی غالبا نرم یا با گرد سفیدی پوشیده شده رگبالها نا مشخص (Aleyrodidae )

 

۶ – پنجه پا ۱ تا ۲ بند که معمولا بند اول کوچکتر است غالبا حشرات بالغ بدون بال هستند و پاها گاهی خیلی کوچک شده . شاخک ۱ تا ۱۳ بندی پنجه پاها در صورت موجود بودن ۱بندی و فقط یک ناخن دارد ماده ها همیشه بی بال ولی نرها بال دار یا بدون بال . تعداد بال نرها فقط یک جفت است

- پاها همیشه پنجه دارند که معمولا ۲ بندی و با یک جفت ناخن است ماده ها بال دار یا بدون بال و غالبا پشت مفصل ششم شکم دو زائده به نام کور نیکول دارند .

 

 کلیدشنا سایی زیر راسته و خانواده های پا حباب داران

THYSANOPTERA

(تریپسها )

۱ – انتهای بدن نر و ماده لوله مانند . تخم ریز مشخص ندارند . بالهای جلویی بدون رگبال مشخص ( زیر راسته Tubulfera  )

- انتهای بدن حشره ماده مخروطی است که در زیر شکم تخم ریز خنجر مانندی دارند . انتهای بدن نرم پهن و مدور بالهای جلویی رگبال دارند و حداقل یکی از رگبالها تا لبه خارجی بال می سد ( زیر راسته Terebrantia)

 - بدن پهن . بالها باریک و نوک تیز (Thripidae)

- بدن پهن نیست . بالها عریضتر و در انتها پهن و مدور. (Aeolothripidae)

 

 

ج_حشرات بالدار با دگردیسی کامل:

 

کلید شناسایی خانواده های بالتوریها

NEUROPTERA

۱-بالهای عقبی طویل و نوار مانند .(Nemopteridae)

۲-بالهای عقبی معمولی پاهای جلویی مانندشیخکهاشکاری (Mantispidae)

۳-پاهای جلویی شکاری نیست . حشرات کوچک با گرد سفیدی پوشیده شده اند.(Coniopterygidae)

۴-مشخصات فوق را ندارد.بند اول سیه طویل و شبیه به گردن(  (Raphidiida

۵-بند اول سینه معمولی. نوک شاخک ضخیم و چماقی شکل . طول شاخک بیش از نصف طول بال جلو (Ascagaphidae) طول شاخک کمتر از نصف طول بال جلو (Myrmeleontidae).

۶-نوک شاخک ضخیم وچماقی نیست . شاخکهای نر پر مانند .ماده ها تخم ریز مشخص دارند . (Dilaridae)

۷-شاخکهای نر پر مانند نیست . ماده ها تخم ریز مشخصی ندارند. رگبالها در لبه بال دو شاخه می شوند. حشرات بزرگ . روی بالها لکه های تیره دارند.(Osmylidae)

- رگبالها بطور مشخص در لبه بال دو شاخه نمیشوند .(Sialidae)

-حشرات کوچکتر. روی بالها لکه های تیره مشخص ندارند.(Sisyridae)

۸- حشرات معمولا" سبز رنگ با طول متوسط و شاخک نخی . تعدادرگبال طولی نسبتا" کم. (Chrysopidae)

-حشرات خاکستری تا قهوه ای و کوچک با شاخکهای تسبیحی و چندین رگبال طولی(Hemerobiidae)

 

راسته منقار سران

MECOPTERA

حشرات کوچک با طول متوسطی هستند که سر آنها مانند منقار پرندگان بطرف پایین کشیده شده است . دوجفت بال دارند و انتهای بدن نر غالبا" مانند عقرب بطرف بالا خمیده است و از این رو گاهی آنها را (عقرب نما ) هم می خوانند . تعداد گونه های شناخته شده این حشرات کم و از ۳۰۰عدد تجاوز نمی کندچون تعداد این حشرات کم است هنوز از بروز آنها در ایران خبری نیست بسیاری از گونه های این راسته از خانواده Panorpidaeهستند که انتهای شکم را مانند عقرب نگه می دارند. در بقیه خانواده ها Boreidae وBittacidae و غیره انتهای شکم به بالا خم نمی شود . این حشرات روی گیاهان در سایه زندگی می کنند و از بقایای گیاهی و حیوانی و گاهی حشرات زنده تغذیه می کنند. بالهای منقارسران نسبتا" بلند است و غالبا" لکه های تیره ای روی آنها مشاهده میشود . حشره بالغ تخم خود را در خاک قرار می دهد . لاروها سه جفت پا در روی سینه و هشت جفت پای دروغی که حلقه مانند است در زیر شکم دارند. شفیره ها نمایان است و برای تبدیل شدن به حشره بالغ به سطح خاک می خزند . لارو برخی از انواع حشرات این راسته پاهای دروغی زیر شکم ندارندو داخل خزه ها زندگی میکنند.

کلید شناسایی بالا خانواده های       

بال پولک داران

LEPIDOPTERA

۱-شاخک سنجاقی و نوک پهن است . بال عقبی بدون فرنولوم(پروانه ها )و اگر شاخک به اشکال مختلف ولی سنجاقی نیست و اگر سنجاقی باشد فرنولوم دارد( شب پره ). بال پولک داران بسیار کوچک . دهان حشره بالغ آرواره دارد (میکروها).در بال پولک داران بزرگتر دهان حشره بدون آرواره (ماکروها).واگر بالها با زائده جوگوم بهم متصل می شوند.و یا رگبالها بسیار کم هستند(جوگاتا) .شکل بالهای عقبی و جلویی شبیه یکدیگرند . جوگوم رشد زیادی کرده و فرنولوم ندارند. طول حشره با بالهای باز کمتر از ۲۵میلیمتر.جوگوم و خارهایی در لبه خارجی بال دارند.(Eriocranioidea)  و اگر طول حشره با بالهای باز برابر با ۲۵میلیمتر یا بیشتر از آن .جوگوم طویل است.(Hepialoidea)

۲- شکل رگبالها ی جلویی و عقبی بهم شبیه نیستند و جوگوم موجود است ولی در نرها خیلی کوچک است که در عوض فرنولوم مشخصی دارند. بندرت طول آنها با بالهای باز بیش از ۶میلیمتر است . مفصل اول شاخک طویل شده و بصورت نقابی در روی چشم در آمده .(Nepticuloidea)                

_ حداقل طول آنها با بالهای باز ۸ میلیمتر است.بدون نقاب روی چشمی. شاخک گاهی خیلی طویل.(Incurvarioidea)

۳- بالها زائد جوگوم ندارد. رگبالها زیاد و رشد کرده.بالها بریدگی ندارد و معمولی هستند.غالبا" از میکروها ولی شامل برخی از ماکروها هم میشود.

 روی بال جلو پایه رگ M کم و بیش رشد کرده و سلول درشتی روی بال تشکیل

 نمی دهد.طول با بالهای باز بیش از ۳۵میلیمتراست. (Cossoidae)

_طول بالهای باز کمتر از ۳۵میلیمتر است .شاخک کاملا" پر مانند از بالا خانواده Tineoideaو خانواده Psychidea.

_شاخک کاملا" پر مانند نیست . اگر کمی پر مانند باشد رنگ بالها فلزی است.(Zygaenoidea)

۴-روی بال جلو پایه رگ M رشد نکرده و دیده نمی شود و سلول روی آن درشتر (Pyraloidea)

_ لبه خارجی بال جلویی چهار گوش. بالهای غالبا" پهن با موهای نسبتا" کوتاهی روی لبه آنها .(Tortricoidea)

_لبه خارجی بال عموما" باریک . لبه بالها موهای نسبتا" بلندی دارد(Tineoidea).

۵- عضو شنوایی دارد که در بند سوم سینه است(Noctuoidea)

_عضو شنوایی روی بند اول شکم است .(Geometroidea)

 

۶- عضو شنوایی ندارد . فرنولوم دارند ولی همیشه رشد زیادی ندارند. خرطوم رشد زیادی کرده . بالهای جلویی باریک و با زاویه های مشخصی در لبه خارجی Sphingonoidea)

_ فرنولوم و خرطوم ندارند. بالهای جلویی عموما" پهن . شاخکها مخصوصا" در نرها پر مانند .(Bombycoidea)

ادامه بخش سوم :

 

راسته

HEMIPTERA

سن _ شته_ شپشک_ زنجره

 

حشرات این راسته را به دو زیر راسته مشخص :

(الف) سنها (Heteroptera)

(ب) شته و شپشک و زنجره و پسیلید (Homoptra)  تقسیم میکنند .

 

الف _ زیر راسته

HETEROPTERA

(نیم سخت بالان)

سنها به رنگهای سبز . قهوه ای و آبی روی گیاهان یافت میشوند که برخی از آنها در اثر تماس شیئ با بدنشان بوی بخصوصی از خود خارج میکنند . سر سنها در امتداد بدن قرار دارد که در دنباله آن خرطوم دیده می شود . سنها چشمهای مرکب بزرگ دارند ولی غالبا" فقط دو عدد چشم ساده در سنهای خاکزی دیده میشود . سنهای آبزی چشم ساده ندارند . شاخکها 5 بند یا کمتر دارند و در سنهای آبزی زیر سر مخفی است . خرطوم سن از لب زیرین ناودانی شکل و سه تا چهار مفصلی تشکیل شده که آرواره ها بصورت

میله های تیزی در داخل آن قرار دادند . در مقطع آرواره ها دو سوراخ یکی برای تزریق ماده بزاقی و دیگری برای مکیدن شیره گیاهی یا خون قرار دارد .

سنها با خم کردن خرطوم در حول مفصلها می توانند تیغه های آرواره خود را داخل بدن میزبان نموده مایع درون آن را پس از تزریق بزاق بمکند .

بند اول سینه سنها معمولا" بزرگ است و کیل پشتی قسمتهای مختلف سه مفصل سینه را در بر میگیرد . بالهای رویی سنها نواحی مشخصی دارند که تفاوت شکل آنها در بین خانواده ها برای شناسایی بکار میرود .

بال جلویی تعداد کمی رگبال در ناحیه غشایی دارد . بسیاری از سنها بدون بال هستند و یا بالهایشان بصورت جوانه های کوچکی است و برای شناسایی آنها لازم است از روی شکل پا وسایر قسمتهای بدن استفاده نمود .روی تخم سنها معمولا" شیارهایی است ونوزاد ها با پاره کردن منظم پوسته رویی تخم همانند در قوطی از آن خارج میشوند . سنهای خاکزی تخمهای خود را معمولا" روی گیاهان بطور ردیفی کنار هم قرار میدهند .

نوزاد سنها پنج دوره پورگی دارند که بتدریج شباهت بیشتری به سن بالغ پیدا می کنند.

کلید شناسایی خانواده های مهم سنها

۱- شاخکها کوچک و از بالای سر دیده میشوند .سنهای خاکزی یا روی آب. طول سر حداقل پنج برابر عرض آن است .(Hydrometridae)

۲ -شاخکها کوچک و از بالای سر دیده نمی شودمحل زندگی زیر سطح آب است .سپرچه دیده نمی شود مگر آنکه  طول بدن  کمتر از ۵/۲ میلیمتر باشد . خرطوم کوتاه و پهن

۳- طول سر کمتر از برابر عرض آن است . شاخک پنج بندی. طول بدن دو میلیمتر یا کمتر . سپرچه به وسط شکم نمیرسد . محل زندگی روی سطح آب است.

۴- شاخک چهار بندی . زیر شکم انبوهی از موهای نرم نقره ای رنگ دارند.و سنها سبز رنگ که ناخن آنها در امتداد پنجه است .

۵- طول بدن بیش از سه میلیمتر سپرچه حداقل به وسط شکم میرسد و خاکزی است و دارای پنجه دو بندی است.(Acanthosomidae)

۶-پنجه سه بندی . ساق پا خارهای زیادی دارد. به رنگ سیاه تا قهوه ای تیره با جلای فلزی دیده میشوند. (Cydnidae)

۷-ساق پا خار زیادی ندارد در این صورت بدن موی زیادی دارد.سپرچه به انتهای شکم میرسد و کنار کیل پشتی برجستگی ندارد.

۸- زیر شکم موی نرم نقره ای ندارد. خرطوم خمیده و هنگام استراحت به بدن نمی چسبد . طول بدن بیش از ۵/۴ میلیمتر است و خرطوم چهار مفصلی است . (Nabiidae) و خرطوم سه مفصلی (Reduviidae)

۹-سنهایی هستند که هرگز سبز رنگ نیستند . ناخن پهلوی پنجه است.                                                                                                     ران پای عقب از نوک شکم میگذرد پاهای وسطی به پاهای عقبی نزدیکتر است.(Gerridae)

-ران پای عقبی به نوک شکم نمی رسد . پای وسطی بین پای جلو و عقب است.(Veliidae)

۱۰-خرطوم مستقیم و هنگام استراحت به بدن می چسبد و طول کمتر از ۵/۴ میلیمتر است . و کیل پشتی و لبه خارجی بال جلو ضمیمه تور مانند دارد. کیل پشتی بطرف عقب برگشته و روی سپرچه قرار می گیرد و یا سر و کیل پشتی  سیاه و غشاء  بال نامشخص  است . (Tingidae)  واگر  کیل پشتی روی سپرچه را نپوشاند . غشاء بال مشخص و رگ  عرضی دارد.(Piemidae)

۱۱- وبدون  پوشش تور مانند .پنجه دو بندی.طول بدن کمتر از ۵/۲ میلیمتر(Microphysidae)

۱۲-پنجه سه بندی . بند اول و دوم شاخک کوتاه و ضخیم و طول آنها کمتر از نصف مجموع طول بندهای سوم و چهارم است که خیلی باریک هستند. طول بدن کمتر از سه میلیمتر است (Dipsocoridae)

۱۳-بدن پهن و طول آن بیش از ۵/۳ میلیمتر و شاخک ضخیم . بال جلویی تقریبا" کاملا" غشایی.(aneuridae)

-غشاء بال تا بیش از نوک سپرچه کشیده نشده یا بالها کوچک شده (Aradidae)

۱۴- شاخکها مشخصات فوق را ندارند. چشم ساده ندارندبدن پهن قهوه ای و بی بال (Cimicidae)

۱۵- چشم ساده دارند خرطوم سه مفصلی و  هنگام استراحت به سر  نمی چسبد . اگر بالها کوچک باشند طول بدن سنها کمتر از ۵/۲میلیمتر  است(Cimicidae)

-خرطوم ۳یا ۴مفصلی و هنگام استراحت به سر می چسبد . اگر بالها کوچک باشد طول بدن سنها بیشتر از ۵/۲میلیمتر است . و خرطوم سه مفصلی دارند . (Saldidae)

۱۶- خرطوم چهار مفصلی قسمت غشایی بال رویی تعداد ۵عدد رگبال موازی یا کمتر دارد. اگر بال کوتاه باشد شکم قهوه ای تیره تا سیاه طول سپرچه کوتاهتر از طول خط میانی محل تلاقی دو بال . اگر این طول تقریبا" برابر باشد سطح پشتی بدن براق و نقطه دار . پاها باریک (Berytinidae )

-طول سپرچه برابر یا بیشتر از طول خط میانی محل تلاقی دو بال . اگر این طول تقریبا" برابر باشد سطح بدن براق و نقطه دار نیست(Lygaeidae)

۱۷- قسمت غشایی بال رویی تعداد شش عدد رگبال یا بیشتر دارد . اگر بال کوتاه باشد شکم زرد تا سبز و یا منقوش به لکه های سیاه یا سرخ است. شاخکها ساق پاها و ران پاهای وسطی و عقبی نوار های مشخصی دارند.(Stenocephalidae)

۱۸- شاخکها ساق پاها و ران پاهای وسطی و عقبی نوار مشخصی ندارند . بند چهارم شاخک خمیده . پهنای سر تقریبا" برابر با قاعده کیل پشتی . ران پای عقب با خارهای قوی در زیر و نزدیک نوک است . (Alydidae)

-بند چهارم شاخک مستقیم . سر خیلی باریکتر از پهنای قاعده کیل پشتی و اگر پهنای آنها برابر باشد ران پای عقبی بدون خار. در بال جلو ناحیه چرمی رشد زیادی کرده به رنگ قهوه ای مایل به خاکستری (Coreidae)

-بال جلویی عمدتا" غشایی به رنگ سرخ تا سیاه (Rhopalidae)

۱۹- سپرچه دیده نمیشود مگر آنکه طول بدن کمتر از ۵/۲میلیمتر باشد . خرطوم کوتاه و پهن . (Corixidae)

-سپرچه دیده میشود . خرطوم استوانه ای نوک تیز و مشخص . انتهای شکم دم سختی دارد. (Nepidae)

۲۰- انتهای شکم بدون دم سخت .سنهای پهن و تخم مرغی شکل .ران پاهای جلویی خیلی ضخیم . بالهای جلویی خوب رشد کرده .(Naucorida)

-ران پای جلویی ضخیم نیست . بالهای جلویی رشد کمی دارد.

۲۱- سنهای طویل و قایق مانند که به پشت شنا می کند .طول بدن سنها کمتر از ۳ میلیمتر (Pleidae)                                                         

     و  طول بدن سنها بیش از ۱۰میلیمتر

ادامه فصل سوم:کلیدهای شناسایی ومعرفی راسته ها

 

کلید شناسایی  بعضی از خانواده های راست بالان

OPTHOPTERA

۱-  پاهاي جلويي ضخيم وبيل مانند شده  و براي  كندن خاك بكار مي رود.    

( آب دزدكها) . (  Gryllotalpidae)

_ پاهاي جلويي براي كندن بكار نمي رود.پاهاي  عقبي  بزرگتر از ساير پاها  ومعمولا" براي جهيدن  بكار مي رود.طول شاخك  بيشتر از طول بدن است.

 پالپ دهان طويل و حشره بدون بال.  ( Rhaphidphoridae)

۲- پالپ دهان كوتاهتر . حشره بالدار.پنجه ۴ بندي . سرسي كوتاه 

(Tettigoniidae )

۳- پنجه ۳ بندي سرسي بلند  . ( Gryllidae )

۴ -طول شاخک کمتر از طول بدن است. زين پشتيPronotum) (تاپشت شكم كشيده شده و غالب مفاصل آن را مي پوشاند. (Tetrigidae)

۵- زين پشتي بصورت فوق كشيده و بلند نيست.

  پنجه پاهاي جلويي ۳ بندي. ( Acrididae )

  پنجه پاهاي جلويي ۲ بندي ( Tridactylidae)

 

کلید شناسایی راسته چوب مانندها

PHASMIDA

 

حشرات طويل و چوب مانند و بدون بال  پهن وشبيه برگ  هستند. معمولا"به رنگ سبز برگ يا چوب درختان بوده و  بسختي آنها را مي توان  در محيط  زندگيشان تشخيص داد. تمام حشرات اين راسته  گياه خوار  هستند و بر عكس  ملخها ران پاهاي عقبي انها  بزرگ نشده و براي جهيدن بكار مي رود. در بسياري از گونه های چوب مانندها  نر مشاهده نشده و بنظر مي رسد. به روش بكر زائي  توليد مثل كنند. برعكس  شته ها توليد مثل  بكرزائي چوب مانند ها با تخمگذاري است.

تخمهای لقاح  نشده كه  روي شاخه هاي  درختان قرار مي دهند به نوزاد تبديل مي شوند.

در هر پوست اندازي  اندازه پوره ها كمي بيشتر مي شود ولي شكل نوزاد تفاوت چنداني پيدا نمي كند.

 

 

 

 

كليد شناسايي خانواده هاي  گوش خيزكها

DERMAPTERA

 

۱- بند دوم  پنجه ها از دو طرف طويلتر  شده و بند  سوم را در بر مي گيرد. شاخک۱۲تا ۱۶بندي.

- بند دوم پنجه معمولي . شاخك ۱۰ تا ۲۴بندي.

۲- موهاي بند دوم  پنجه  طويل. شاخك ۱۲ بندي( ( Chelisochidae

- موهاي بند دوم پنجه كوتاه و پرز مانند. شاخك ۱۲تا ۱۶ بندي .(Forficulidae)

۳- شاخك ۱۴ تا ۲۴ بندي . مجموع طول بند هاي  ۴ تا ۶ شاخك ندرتا درازتر ازبند اول هستند.(Labiduridae)

- شاخك ۱۰ تا ۱۶بندي مجموع بندهاي ۴ تا۶  شاخك طويلتر از بند اول هستند

  Labiida e )      ) 

 

کلید شناسایی راسته تار پاها

EMBIOPTERA

 

حشرات كوچك و قهوه اي رنگي هستند كه بند اول  پنجه پاي انها باد كرده است و براي تنيدن تار بكار مي رود تار درغده هاي مخصوص ساخته مي شودو احتمالا"آنها را از حمله  دشمنان طبيعي  محفوظ نگه مي دارد. اين حشرات در گروهای

۱۰تا ۲۰عددي زير سنگها و داخل  تار هايشان زندگي مي نمايند.سرحشرات بالغ عريض و كوچك است و قطعات دهاني ساينده  دارندكه آرواره هاي آنها در نرها  تيزتر از ماده هاست.

نرها غالبا  گوشتخوار و ماده ها گياه خوار هستند . ماده ها غالبا بي بال هستند ولي  برخي از گونه  هاي نرها  بالدار  مي باشندو بالها از موهاي پرز مانند پوشيده شده اند. بعضي از نرها بطرف نور   چراغ جلب مي شوند ولي عموما"نمي توانند خوب پرواز  كنند. انتهاي شكم نرها يك جفت  سرسي كه متقارن نيستند. قرار دارد. مادهها پس از جفت گيري در زير تخته سنگها  تونلهايي ساخته وتخم  بيضوي خود را در ان قرار مي دهند. ماده ها مانند گوش

خيز كها از تخم و نوزاد در تونل زير سنگها  مواضبت مي كنند.  پوره هاي ماده بدون دگرديسي بوده و نوزادان شباهت زيادي به ماده كامل دارند با اين تفاوت كه چندين بار پوست اندازي  نموده و تدريجا طولشان زياد مي شود. نرها در مقايسه با ماده ها دگرديسي  بيشتري دارند.

 

 كليد شناسايي زير راسته ها و خانواد هاي(سوسریهاوشیخکها )                                                                                                            -۱- بدن تخم مرغي  شكل .تمام پاها رونده.

 سر زير كيل پشتي مخفي است.    )  زير راسته    Blataria )بدن و يا لا اقل لبه پرونوم ولبه جلويي بال روئي مو دار. نرها بالدار وماده ها بدون بال .

۲- بدن طويل. پاهاي جلويي شكاري. سر قلبي شكل ونمايان.

- كيل پشتي  بزرگ و مشخصي كه پاهاي شكاري زير ان قرار دارند.

۳-  بدن در نواحي ذكر شده در بالا بدون مو. نر وماده هر دو بالدار ولي عموما بالهاي

ماده ها كوتاهتر وتمام پشت شكم را نمي پوشاند

 

زير راسته شيخكها

 

شيخكها معمولا درعلفزارها/ باغها/ جنگلها/ مراتع زندگي مي نمايند.اين حشرات شكار چي  هستند و پاهاي  جلويي خود را روي زمين قرار نمي دهند. بند اول سينه اين حشره كه زير ان پاها قرار دارد بسيارمتحرك است شيخكها براي شكار حشرات و ساير بند پايان روي دو جفت پاي عقب  خود بلند شده  طعمه را بين خارهای محکم روي پاهاي جلويي خود خرد

مي كنند. بعلت حركت سر  وپاهاي جلويي و بند اول سينه  بسوي  آسمان اين جانوران را  كه

غالبا  سبز رنگ  هم هستند.                                                                                              

 كشيش مقدس ,  آخوندك یا شیخک نامیده اند.

طرز جفت گيري اين حشرات شبيه به عنكبوتهاست.نر شيخكها كوچكترازماده ها مي باشند.  نرها معمولا با احتياط به ماده  نزديك مي شوند. بعد از جفت گيري شيخك ماده آنها را

 مي خورند. ماده ها تخم خود را  داخل  كيسه تخم كه غالبا  کف آلود است قرار مي دهند . تخمهاو ترشحات خاكستري كف دار از انتهاي بدن حشره  ماده خارج  شده روي  شاخه  يا تنه  درختان و  ساير  گياهان  خشك مي شوند وبه  شكل توده اسفنج مانندي می آیند.

هر شيخك ماده در طول عمرش تا بيش از دوازده كيسه تخم توليد مي كند.

 

 

راسته موريانه ها

ISOPTERA

موريانه ها  حشرات بالدار يا بي بال و نسبتا كوچكي هستند. پهلوي سينه موريانه هاي بالدار  كه قهوه اي رنگ است دو  جفت بال طويل  و باريك قرار دارد.

موريانه هاي بي بال ظاهرا" شبيه به مورچه هستند ولي رنگ آنها سفيد وكمر آنها مانند مورچه باريك نيست.  موريانه ها در مناطق گرم  فراوان هستند و خسارت زیادی به  لوازم چوبي  لباسها و كاغذ و غيره وارد مي كنند .  بيش از دو هزار گونه  موريانه  در جهان شناخته شده است كه تعدادي از آنها در  ايران زندگي مي كنند. قطعات دهاني موريانه ها از نوع ساينده و شبيه به ملخهاست بعضي از  موريانه ها داخل ريشه درختان و علوفه  مي شوند ولي غالبا به  چوب و الوار صدمه مي زنند. زندگي موريانه ها بصورت اجتماعي  است كه اشكال  مختلف  كارگر / سرباز/ نر وماده  در داخل هر لانه وظايف  مخصوصي  را بعهده  دارند.  كارگر هايا موريانه هاي بي بال معمولي كه خسارت انها  بخوبي مشهود ميگردد.وظيفه جمع آوري غذا نگه داري  لانه و تغذيه  ساير فرمهاي موريانه ها را بعهده  دارند.

کارگرها بعد از تغذیه از چوب و كاغذ آن را نيمه هضم نموده به  سربازها وفرمهاي  جنسي مي خو رانند.

تغذيه  آنها بو سيله قي كردن از دهان يا اخراج غذا بصورت قرصهايي از راه مخرج است.

فقط ناحيه سر موريانه ها محكم  است و بقيه قسمتهاي بدن  آنها  معمولا نرم مي باشد. سربازها  داراي  سر  مستطيل  يا مثلثي شكل و ارواره هاي قوي هستند.  بالدارها و فرم جنسي موريانه ها چشمهاي  مركب  دارند ولي سایر فرمها بعلت زندگي در خاك  وتونلهاي زير  زميني  فاقد چشم هستند.

در صورتي كه موريانه هاي بالدار در بين دو چشم مركب فرو رفتگي كوچك   

و کمرنگی به نام فو نتانل داشته باشند از خانواده(Termitidae  ( هستند. موريانگان بالداري كه عضو فونتانل نداشته باشند. از خانواده Hrodtermitidae)) مي باشند.

در خوزستان و مناطق گرمسير موريانه هاي  بالدار معمولا در ماهاي اسفند وفروردين از لانه  خارج مي شوند. خروج موريانه ها در هواي آرام و بعد از بارندگي معمولا در اوايل  غروب صورت مي گيرد.

بالها معمولا پس از انجام  پرواز  كوتاه  موريانه از نزديكي سينه قطع مي شوند. انتهاي شكم  موريانه ها يك جفت سرسي كوتاه قراردارد.

كلني موريانه ها بر عكس مورچه و زنبور  تعداد مساوي  نر و ماده  بالدار توليد مي نمايد.  در داخل  كلني ( ملكه) و ( شاه)  هر دو با هم زندگي مي كنند. در فواصل  معين داخل كلني  موريانه ها فرم  جنسي بالدار توليد مي كنند .

كه پس از پرواز كوتاه و جفتگيري باعث انتشارآلودگي موريانه زدگي  مي شوند.

كلني جديد موريانه در اثر جفت گيري  ماده  ونر  داخل گودالي روي زمين تاسيس مي شود. شاه وملكه موريانه ها زندگي طولاني دارند و در برخي از گونه ها ملکه تا پنجاه سال زير زمين  به توليد مثل خود ادامه مي دهد.

جفت گيري شاه و ملكه در تمام دوره زندگي ادامه پيدا مي كند و بر طول و حجم ماده  مرتبا افزوده مي گردد.  جمعيت يك كلني بر حسب  گونه ان بين صد تا يك ميليون است .

جمعيت هر كلني عمدتا ازكارگر ها تشكيل شده كارگر ها از شاه و ملكه پذیرایی مي كنند. وقتي جمعيت لانه زياد مي شود كارگرها بر تاسيسات ان مي افزايند ونظافت ان را بر عهده مي گيرند. در بعضي از گونه ها  نوزادان  وظيفه انجام  كاركارگر ها را  بعهده دارندو پس ازمدتي تدريجا كار كردن را رها مي كنند. بسياري ازكارگر هاي پير بدون توليد مثل میميرندولي برخي از آنها وظيفه دفاع از لانه  يعني كار هاي  سرباز را انجام مي دهند. سرباز ها  تقريبا در تمام كلني گونه هاي مختلف  موريانه  ها   يافت  مي شوند.

بعضي از انواع سربازها آرواره هاي قوي و برخي ديگر سر نوك تيز دارندكه روي آن

مايع بد بويي براي دفع  دشمن  ترشح مي  شود.  وقتي به عللي  شاه و ملكه  موريانه ناگهان   از بين بروند كارگرها  نوعي  از موريانه ها را كه بالهاي كوتاهي دارند. براي جانشيني آنها غذا داده و پرورش مي دهند.                          

 دگرديسي در بين كارگر و سرباز  موريانه ها کمتر از شاه و ملکه است.

كارگر ها تا حدود  4 سال عمردارند. غالب انواع موريانه هاي ايران  دالانهايي داخل چوب  توليد  كرده باعث  پوسيدگي آن مي شوند و يا زندگي زير  زميني دارند. درآفريقا و استراليا بعضي از انواع موريانه ها لانه هايي بشكل  ستونهاي عظيم در سطح خاك  مي  سازند وخود در داخل ان زندگي مي كنند.

 

 

                             کلید شناسایی خانواده های راسته شپش کتاب

PSOCOPTERA

 

۱- حشرات در تمام عمر بدون بال هستندبسیار کوچک شکم پهن ران عقبی ضخیم   (Trocidae)    و نسبتا" بزرگ .شکم  کروی . ران  عقب  باریک (Epipsocidae).

۲- هرگاه حشرات بالدار یا لا اقل همراه با جوانه هایی از بال باشد .بالهای جوانه مانند و از روی سینه پایینتر نمی رود . بدن و جوانه بال پولک دارند.

۳- بدن و جوانه بال اگر بدون پولک باشد حشرات بالدار نسبتا" درشت وشکم کوهان دار و نوار مشخص سیاهی دارد .(Mesopsocidae)

۴- مشخصات فوق را ندارد .جوانه بال نوار شکل . پالپ آرواره زیری پهن .

- جوانه بال نوار شکل . پالپ آرواره زیری نوک تیز و مایل . پنجه پای عقب نسبتا" طویل (Psyllopsocidae)

۵- بال غیر عادی . فقط دو رگبال طولی روی بال جلو دارند.(Troctidae)

- بال معمولی . تعداد رگبالهای طولی و عرضی بال بیشتر است . فاقد لکه در لبه بال جلویی در جای لکه و قسمت مقابل آن (در لبه عقبی بال جلو ) رگبال دو شاخه ای قرار دارد. بال بدون پیگمان . پنجه پاهای عقب نسبتا" طویل (معمولا" بالهای کوتاهی دارند.)

- لبه بال جلویی همراه با لکه تیره (Pterostigma)

۶- سلول قاعده بال (Aerola  Postica) ندارد . حداقل روی برخی از رگبالهای بال جلویی و در قسمت قاعده مژکهایی دارند. محل لکه بال جلویی مستطیلی نیست .

 

- بدون مژک نمایان روی بال جلویی . محل لکه بال جلویی مستطیلی شکل نیست . بالها غالبا" تیره است.

 

۷- پنجه سه بندی . بال جلو بدون مژک . حشرات نسبتا" درشت با چشمهای کروی . بال جلو مژکدار . حشرات کوچکتر . مژک کوتاه . چشم مرکب نیمه کروی . (Elipsocidae)

۸- پنجه دو بندی . بالها بدون مژک و حشرات بسیار ریز . لکه بال جلویی با لبه تیز و ناگهان قطع می شود .(Lachesillidae)

- بالها مژکدار و حشرات بزرگتر. حشرات سفید با نوارهای قهوه ای در پهلوی سینه . سلول قاعده بال نیم دایره است.  

 ۹- به رنگ قهوه ای تیره . سلول قاعده بال طویل .

- به رنگهای مختلف . سلول قاعده بال گنبد مانند .  

 

 

 

 

 

راسته شپش پرندگان

MALLOPHAGA

این شپشها ظاهرا" کمی شبیه شپش کتاب هستند که شاخکشان خیلی کوچک شده باشد . در حقیقت شاخک شپش پرندگان فقط  ۳تا ۵ بند دارد و چشم مرکب آنها بسیار کوچک است. بند اول سینه بزرگ است و دو ناخن  روی هر بند پنجه دارند.

برخی از گونه های شپش پرندگان روی پستانداران هم زندگی می کنند. قطعات دهانی آنها ساینده یا زننده است و سطح پوست بدن یا پر پرندگان را خراش میدهند . طول بدن این شپشها کمتر از ۶میلیمتر است و شاخکشان در زیر سر مخفی است . بند اول سینه بزرگ و مشخص میباشد . انتهای پنجه ها دو ناخن دارند . شپش بین ۵۰ تا ۱۰۰تخم را به پر یا مو می چسباند پوره ها پس از دو پوست اندازی در عرض سه تا چهار هفته به حشره بالغ تبدیل می شوند.

شپشهای خانواده (Trichodectidae)کوچکتر هستند ولی گونه های جنس (Damalinia) خسارت زیادی از  نظر وزن گوسفند و بز و گاو میزنند.

 

 

 

راسته شپش پستانداران

ANOPLRA

 

این شپشها انگل خارجی پستانداران و انسان هستند . در مقایسه با شپش پرندگان سر این شپشها عرض کمتری داشته و شاخک آنها بلندتر بوده بین ۶تا۱۰ بند دارد . دهان آنها خرطومی تشکیل شده که خون را می مکد و قسمتهای مختلف آن بداخل سر کشیده

می شود . سه مفصل سینه به هم متصل است و پنجه پاها هر کدام به یک ناخن ختم میشوند.

شپش انسان را بر حسب محل زندگیشان به سه گروه شپشهای سر و لباس و موی اطراف دستگاه های تناسلی و مخرج  تقسیم میکنند . این شپشها تخم خود را به مو چسبانده یا داخل لباسها قرار میدهند.شپشها گاهی تخم خود را روی بدن رها میکنند که تخمها روی فرش یا گلیم قرار گرفته و در آنجا به نوزاد مبدل میشوند .

طرز زندگی شپش انسان شبیه به شپش پرندگان است . شپش سر و لباس انسان ناقل بیماری تیفوس است .

ادامه بخش سوم : کلیدهای شناسایی

كليد شناسايي خانواده هاي مهم پادمان

(COLLEMBOLA   )

 

۱- بدن نسبتا طويل يا در بعضي بدن نسبتا كروي.

۲- پيش گرده (Pronotum ( مانند ساير قطعات كيتيني پشت  بدن واز بالا كاملا نمايان. كوتيكل سطح بدن با حفره و برامدگي.

يا در بعضي  پيش گرده (Pronotum)  كوچك شده و غالبا از بالا نا مشخص است. 

 كو تيكول سطح بدن با مو يا پولك.

۳- طول شاخك كمتر از طول سر ( Neelidae   (

۴- طول شاخك بيشتر از طول سر (Sminthuridae  )

 

گونه هاي بالا خانواده  (Poduroidea  (  معمولا كوچكتر  به رنگ سبز مايل به خاكستري هستند. معمولا در علفزارهاي كنار جويهاي اب زندگي مي كنند.    گونه هاي بالا خانواده  (Entomobrvoidea ( معمولا بزرگتر و قهوه اي تا خاكستري تيره رنگ هستند كه داخل  خاكه برگها وزير درختان در مناطق مرطوب يافت مي شوند.

خانواده هاي ( Neelidae  (  و  )  Sminthuridae (  كروي شكل  هستند.

گونه ( Sminthurus Viridis (   زرد رنگ  است و در ايران با  خوردن برگهاي

یونجه تا حدودي به آن صدمه مي زند.

 

 زير رده حشرات بالدار

PTERYGOTA                                                                   

 

 (ب) حشرات بالدار با دگرديسي تدريجي:

زير رده حشره حشرات بالدار از ۲۵راسته كه هر راسته تعداد زيادي  خانواده و گونه دارد تشكيل شده است.در اين زير رده تعدادي از راسته ها مانند ككها و شپشها به علت زندگي انگلي بال خود را از دست داده اندگاهي در راسته هاي دیگر نیز بال گونه ها ي بعضي از خانواده ها كه غالبا از انگلهاي گياهي يا دامي هستند مانند بعضي  از شته ها و شپشكها و ملخها و مگسها كوچك شده و يا اصولا" بال ندارند . حشرات بي بال زير رده  بالدارها

( Pterygota  ( از نظر تكاملي در یک دوره از زندگی خود بالدار بوده اند . وجود

بقايا ي ماهيچه هاي حركت دادن بالها و رشد مفاصل دوم و سوم سينه در آنها از شواهد اثبات اين ادعاست .

 

کلید شناسایی خانواده های یک روزه ها

EPHEMEROPTERA

۱-حشره در انتهای بدن سه رشته طویل دارد . بال عقب دارند .طول حشره با بالهای باز بیش از۳۰میلیمتر است .

۲-هرگاه حشره در انتهای بدن دو رشته طویل داشته باشد بالهای عقبی کوچک و یا بدون بال عقبی است.

 

                           راسته سنجاقکها

ODONATA

 

سنجاقکها با دو جفت بال و شکم باریک و سنجاق مانند شاخک کوتاه و چشمهای مرکب درشت تشخیص داده می شوند. دوره پورگی آنها در آب است سنجاقکها حشرات دیگر را شکار می کنند و هیچگونه ضرری برای انسان ندارد.بالهای سنجاقکها رگبالهای زیاد طولی و عرضی دارد و از این لحاظ کمی شبیه بالتوریها می شوند ولی بعلت داشتن شاخکهای بسیار کوتاه از آنها تمیز داده میشوند.

رنگ بالها گاهی آبی براق است . در سنجاقکهای زیر راسته  ( Zygopter )

 شکل بال جلو و عقبی مشابه و بالها در محل اتصال به بدن باریک شده اند .

 ) بالها و مخصوصا بال عقبی پهن تر است Anisoptera در زیر راسته(

 

           

             كليد شناسايي سنجاقكهاي زير راسته

ZYGOPTERA

 

۱- بالها رنگي با بيش از پنج رگ عرضي از نودوس  (  Nodus   (

 

۲ بالها شفاف و بيرنگ با كمتر از پنج رگ عرضي قبل از نودوس   .

  لكه  لبه خارجي بال  كوتاه و الماس مانند

 

۳- سلول مجاور اركولوس ذوزنقه مانند.  (  Platycnemididae )

۴- سلول مجاور اركولوس زاويه حاده تندي بطرف لبه پاييني بال دارد. بالها در موقع  استراحت غالبا  چسبيده به يكديگرو در بالاي بدن  نگه داشته مي شوند.

 

 

كليد شناسايي سنجاقكهاي زير راسته

ANISOPTERA

 

۱- مثلث بالها در هر دو بال جلو وعقب مشابه هستند.

- شكل مثلث بالهاي جلويي نسبت به بال عقبي متفاوت است.

_ مثلث بال جلو متساوي الاضلاع. بدن به رنگ فلزي.

_ مثلث بال جلو متساوي الاضلاع  نيست. ضلع قاعده كوتاهتر از اضلاع جانبي.

 

 

 

۲- چشمها در بالاي سر در طول نسبتا زيادي با هم مماس هستند.

_ چشمها در بالاي سر با هم تماس ندارند. شكم باد  كرده.

_ چشمها  فقط كمي در بالاي سر با هم  مماس هستند.

 

 

راسته بال چین خورده ها

PLECOPTERA

 

حشراتی با دو جفت بال غشایی هستند که بال عقبی آنها بزرگتر بوده و زیر بال جلو چین خورده است . بدن آنها نرم است و روی پهنای شکم را بالها ی در حالت استراحت

می پوشانند. این حشرات یک جفت شاخک نسبتا" طویل و باریک و معمولا" یک جفت سرسی طویل دارند.

شاخک حشره بالغ هشتاد بندی است .

چشمهای مرکب نسبتا" بزرگ و ۳چشم ساده دارند.

پنجه پا ۳ بندی ودرانتهای شکم سرسی چندین بندی دارند.

جفتگیری آنها روی سنگهای داخل رودخانه ها ویا رستنیها ی کنار آن است.

نوزاد یا پوره ها صفحات مخرجی یا کنار شکمی برای تبادل اکسیژن با آب ندارند ولی اکسیژن را مستقیما" از سطح آب گرفته و هوا را در بین موهای ریز سطح بدن ذخیره میکنند .طول زندگی پوره ها در آب ۱ تا۳سال است که در این مدت تا  ۳۳بار پوست عوض میکنند.

طبقه بندی آنها از روی تفاوتهای شکل رگبالهاست.

 

بخش سوم :كليد شناسايي خانواده هاي حشرات

(الف) زير رده حشرات بي بال

در زير رده حشرات بي بال   (Apterygota   (  حدود ۲۵۰۰ گونه حشره نسبتا"کوچك و غالبا خاكزي وجود دارد كه معمولا " از نظر مخفي مي مانند.اين حشرات از نظر تكاملي هرگز بالدارنبوده اند.از نظر ميزان رشد تفاوت زيادي بين حلقه هاي ۲ و ۳ سينه آنها نيست. معمولا "در زير رده حشرات بالدار حتي آنهايي كه به علت زندگي انگلي بال خود را از دست داده اند .حلقه هاي ۲ و ۳ سينه رشد بيشتري دارند فسيلهايي از حشرات بي بال كه سنگهای آن  مربوط به ۳۰۰ ميليون سال قبل است  بدست آمده است.

راسته هاي پادمان وبي شاخكان  به قدري از نظر شكل ظاهري با حشرات  معمولی فاصله دارند كه بسياري از  كار شناسان عقيده دارند لازم است آنهارا  از رده حشرات جدا نمود. فقط حشرات راسته دم چنگالان وماهي نقره اي ها تا حدی شبیه حشرات  معمولي هستند و عقيده  بر اين است كه زير رده بالداران از اين دو راسته بوجودآمده اند.

دگرديسي راسته هاي حشرات زير رده  بي بالان كم است ويا عموما" اين حشرات دگرديسي ندارند.

نوزاد ها كاملا شبيه حشره بالغ هستند. حشره بالغ که ابتدا كوچكتر است پس از چند بار پوست اندازي  بزرگتر شده و تدريجا" دستگاههاي توليدمثلی آن رشد میکند.

حشرات بي بال از چند راسته تشكيل شده است.كه آنها را در اين قسمت نام مي بريم:

۱- راسته ماهي نقره اي

 

۲- راسته دم چنگالان

 

۳- راسته  بي شاخكان

 

۴- راسته پادمان

 

 

                                        راسته ماهی نقره ای

THYSANURA

حشرات دوکی شکل به رنگ خاکستری تا نقره ای و بطول یک تا دو سانتیمر هستند. معمولا" در مناطق مرطوب .زیر فرشها و داخل انبارها و آشپزخانه ها یافت میشود.شاخکها طویل ودر انتهای بدن سه زائده یعنی سرسی ها و دم دارند. بدن این حشرات از پولکهای نقره ای یا خاکستری رنگی پوشیده شده است و براحتی از سایر راسته ها تمیز داده میشود .

راسته ماهی نقره ای حاوی دو خانواده است که با کلید زیر از یکدیگر متمایز می شود.

الف_چشم مرکب درشت . چشم ساده کوچک.زیر سنگها و داخل رستنیها پوسیده زندگی میکنند

ب_ چشم مرکب کوچک چشم ساده ندارند . زیر فرشها و در انبارها هستند

 

راسته دم چنگالان

DIPLURA

حشرات خاکزی کوچکتر از ۵میلیمتر با دوسرسی طویل و مشخص در انتهای بدن هستند. در مناطق مرطوب زیر پوسته درختان زندگی می کنند و از مواد پوسیده تغذیه مینمایند. حشرات این راسته چشم  ساده  و مرکب نداشته و رنگهای روشن دارند ضمنا" بندهای شاخک آنها در مقایسه باشاخک حشرات راسته ماهی نقره ای مشخصتر است .

 

راسته بی شاخکان

PROTURA

این حشرات سفید بسیار ریز که طولشان از 2 میلیمتر تجاوز نمی کند در خاک زندگی مینمایند. چشم و شاخک ندارند. پاهای جلویی آنها شبیه به شاخکها در جلوی بدن نگهداشته میشود.

محل زندگی آنها در خاکه برگهای پوسیده و زیر درختان در نواحی مرطوب خاک است .

                           

 

                                            راسته پادمان

COLLEMBOLA

حشرات ريزي هستند كه طول انها كمتر از ۵ ميليمتر است . در انتهاي بدن زائده طويلي دارند. اين زائده كه در سر دو شاخه  است معمولا" به برآمدگي  زیر مفصل اول شكم چسبيده است. هنگام حركت با كمك ماهيچه هايي اين زائده مانند فنر از بر آمدگی جدا شده حشره را چندین سانتیمتر به جلو پرتاب میکند.

تعداد زيادي از اين حشرات در ايران موجوداند و تاكنون ۱۵۰۰ گونه از آنها در جهان شناخته شده است. معمولا"در خاكهاي مرطوب زندگي مي كنند و برخی از آنها از برگهاي  يونجه و سبزيجات  تغذيه مي نمايند. رنگ برخي از آنها  سفيد وبرخي ديگر  خاكستري تا قهوه اي است. چشم مركب ندارند ولي در دو طرف سر چند چشم ساده نزدیک به هم دارندپنجه پاها یک یا دو بندی است.

شاخكها طول متفاوتي دارند ولي تعداد بند ها  ندرتا بيش از۶عدد است.

شکم داراي شش مفصل مشخص است.

اين حشرات بعد از آنكه از  تخم خارج  مي شوند ۶ تا ۸ بار پوست اندازي    مي نمايند ولي معمولا "دستگاههاي تناسلي آنها قبل از پوست اندازيهاي آخر براي جفت  گيري آماده میشوند.